Նամակներ կալանատնից

pdf

Բաժին առաջին
Ինչո՞ւ Աշոտ Բլեյանը

Ինչքա՜ն է փչացել էս ժողովուրդը, էս ժողովրդի սիրտը…

Առաջաբանի փոխարեն
1999 թ. մարտի 23-ին Երեւան քաղաքի դատախազությունը ինձ ներկայացրեց մեղադրանք: Մարտի 25-ին հայ գրագետը ազդարարեց բոլոր թերթերով ու ինֆորմացիայի էլեկտրոնային միջոցներով, որ ես այլեւս հանցագործ եմ, վտանգավոր ռեցիդիվիստ: 1999թ. մայիսի 15-ին երկու ոստիկան ինձ նստեցրին կալանավորի ճաղավանդակ կեղտոտ բեռնատարը ու բերեցին Նուբարաշենի մեկուսարան: Մինչ այդ մայիսի 14-ին ինձ ձերբակալել էին իմ հիմնադրած կրթօջախի առաջ, օրը ցերեկով:

Հովհաննես Թումանյանը գրողի, քաղաքացու ու հայի իմ իդեալն է: Թումանյանի գրականությունն ու կյանքը դպրոց է. նա իմ ՈՒսուցիչն է: Ամբողջ հայ գրականությունը ինձ ներկայանում է Թումանյանի ու Չարենցի տեսքով: Թումանյանը ամբողջացնում է, իր հանճարի քուրայով է անցկացնում մեր գեղարվեստը, փակում 19-րդ դարը:
Չարենցով սկսվում է մեր գեղարվեստի 20-րդ դարը: Թումանյանի հետ չեն վիճում, նրան չեն մերժում, Թումանյան իմանում են, ընդունում են: Չարենցը դեպի 21-րդ դար հայ գրագետի «Գիրք ճանապարհինն» է:

Կա վիրավորանք Թումանյանի համար, որ ես ահա 20 տարի, իմ հասուն գիտակից կյանքում, չեմ մոռանում, չեմ մարսում, չեմ հաղթահարում: Թվում է այս «գործի» մասին մենք պիտի իմանայինք ամեն ինչ, ինչո՞ւ դա հնարավոր եղավ, ինչպե՞ս 20-րդ դարի հայ իրականությունը դա հանդուրժեց, ինչո՞ւ մենք ներեցինք «գործ» սարքողներին, ավելին մոռացել ենք, չգիտենք, կարծես մեզ չի վերաբերվում… Ռուսները չներեցին Ալեքսանդր Ցարին Պուշկինի աքսորի համար, չնայած ի՞նչ աքսոր, կարծեմ Մոլդովիայում մի շրջան պիտի ապրեր, զրկված Մոսկվայի ու Պետերբուրգի ազնվական կյանքից:
Թումանյանի բանտարկությունն ու դատը: 1909 թ. Թիֆլիսում պիտի ձերբակալեն այդ Աստված մարդուն, պիտի նստեցնեն կալանավորի ճաղապատ կառք, տանեն Պետերբուրգ, ստորացնեն մեզ, սպանեն մեր արժանապատվությունը: Հետո երկար ձերբակալված կլինի ու որպես շարքային մեղադրյալ իր գործը կդարձնի իրեն պաշտպանելը… Այս բոլորից հետո անկարելի է աշխարհքովը մին չաղաղակել – ինչքա՜ն է փչացել էս ժողովուրդը, էս ժողովրդի սիրտը… Ինչպե՜ս դա հնարավոր եղավ, ինչպե՜ս թույլատրվեց դա…

Ամբողջ ճանապարհին իմ աչքի առաջ Թիֆլիս-Պետերբուրգ փոշոտ ճանապարհն էր, ճաղապատ կառքն ու ճաղերից աշխարհին նայող Թումանյանը…

Պահո, ի՞նչ զուգահեռներ է էս Բլեյանը մտքով անցկացնում: Դու Թումանյանի ոտի փոշին էլ չես… Սրա պատասխանն էլ իմ Ուսուցիչն ունի.
«էնքան նման «Մշակի» Դրամբյանին ու «Հովիտի» Ս.Հ-ին, որ քիչ է մնում կարծեմ, թե ես էլ Պուշկինն եմ: Իհարկե, ներողություն եմ խնդրում իմ սիրելի հայրենակիցներից, որ էս տեսակ համեմատություն անցկացրի մտքովս: Ես լավ գիտեմ, որ նրանք թույլ չեն տա բնավ, որ Թիֆլիսի էսինչ փողոցում, էսինչ տանը մի ուրիշ Պուշկին լինի, էն էլ հայ: Բայց վեճի նմանությունը շատ մեծ է, նրա համար հիշատակեցի»:

18 մայիսի, 1999թ.
013 խուց

Ինչո՞ւ Աշոտ Բլեյանը

1978 թվին, տարիների բուռն համալսարանական գործունեության արդյունքում վտարվեցի Մայր բուհից: Թվում էր անարդարացի:
Հասցրել էի ղեկավարել շինարարական ջոկատներ Ղազախստանում, Կարելիայում, Մարիական Ինքնավար Հանրապետությունում, Հայաստանում, բերել հաղթողի հանրապետական ու համամիութենական դրոշներ, Երեւանում կազմակերպել էի հարյուրավոր ուսանողների անհատույց աշխատանքը Երիտասարդական պալատում, Օղակաձեւ զբոսայգում, Բանասիրության ֆակուլտետի նոր մասնաշենքում, Երիտասարդական թատրոնում, ուսանողական հանրակացարաններում: Հանրապետության տասնյակ դպրոցներում հարյուրավոր ուսանողներ իմ ղեկավարությամբ հետաքրքիր միջոցառումներ էին անցկացնում: Որը թվես: Գտնվեց մեկ մարդ ռադիոֆիզիկայի ֆակուլտետի դեկան, պրոֆեսոր Յուրի Վարդանյանը, ով փորձեց պաշտպան կանգնել ինձ:

1985 թվականին վտարվեցի Երեւանի N 10 դպրոցից: Ետեւում երիտասարդ ուսմասվարի տարիների անմնացորդ ու նվիրված աշխատանքն էր՝ նոր մասնաշենքի կառուցում, հիմնական մասնաշենքի հիմնավոր նորոգում, հայագիտության ու հայրենագիտության խորացված ուսուցման դասարանների, դպրոցական ծրագրերի ու ձեռնարկների ստեղծում-փորձարկում… Ազգայնամոլի, հակաաթեիստի ու ռազմատենչի պիտակը կպցրին ու վերջ: Չլիներ Վարդգես Պետրոսյանը, երեւի ինձ կաքսորեին:

1985 թվականին որպես հանրապետության ամենաերիտասարդ տնօրեն մտա Բանգլադեշի կիսակառույց ու նորաբաց N 183 դպրոցը: Թվում էր իմ 15-ամյա տնօրինական գործունեությունը չի կարող արժանի չգնահատվել: Ես չէ, որ պիտի ներկայացնեմ Բլեյանի մանկավարժության նյութական մարմնավորումը: Շաբաթներ առաջ, ապրիլի 30-ին «Մխիթար Սեբաստացի» կրթահամալիրի 15-ամյակի տոնակատարության ժամանակ, պաշտոնավարության ժամանակավոր դադարեցման անվան տակ, փաստորեն, ազատվեցի աշխատանքից: Ավելի մեծ վիրավորանք ու հարված անհնար էր մտածել: Այս քրեական գործը, ձերբակալումն ու կալանավորումը դրա հետ համեմատելի չէ: Հայաստանյան հասարակությունը դա էլ թույլատրեց: Ինչո՞ւ դա հնարավոր եղավ: 1995-ին ես ստանձնեցի կաթվածահար ու երկարատեւ անգործությունից շփոթ դպրոցական համակարգի ղեկավարումը: Առանց նյութական միջոցների, հասարակական ու պետական անտարբերության պայմաններում հանկարծ կենդանացավ ու սկսեց իր հեռանկարին հավատալ 60 հազարանոց մանկավարժությունը: Այդ թափից այնքան վախեցան, որ 1996-ի հոկտեմբերին ինձ ազատեցին աշխատանքից, այն էլ ինչպես Սոչիում, երբ ստորագրում էի Ռուսաստանի հետ միջպետական կրթական կարեւոր համաձայնագիրը: Լուսավորության համակարգը, որի շահերի պաշտպանությունը վեր դասեցի իմ կարիերայից, թույլատրեց դա: Ինչպե՞ս է դա հնարավոր լինում մեզանում: Բա Բլեյանական դասագրքերը… Ամենամեծ նվերը, որ իմ համախոհների հետ ես պարգեւել եմ Հայաստանի երեխաներին: Բա եղեռնը… Նոր Հայաստանի կայացման համար անհրաժեշտ պայմանը՝ սերունդը պիտի իր գործն անի, պիտի ապրի ու շենացնի երկիրը, պապերի վրեժն ու ատելությունը փոխանցել նոր սերնդին նշանակում է դատապարտել նրան հերթական ողբերգության…

Պետականություն ունեցող ժողովրդի պատմական հասունության գրավականը իր հարեւանների հետ փոխադարձ ընդունելի համակեցության հաստատումն է: Կյանքի սերը՝ ահա իմ մեղքը: Մահ կամ ազատություն, մահ կամ հաղթանակ՝ սա մահի պարտադրումն է, ու ես մահվան թշնամին: Երեկ մեր պապերը, այսօր մեր թոռները… գերեզմանոց տանող նույն լոզունգները… Մեզանում, ճշգրիտ է նկատված, ոչ մի լավ բան անպատիժ չի մնում: Իսկ ինձ սիրելի ու ինձ պաշտպանող քաղաքական գործիչները ինձ պաշտպանում են բարձրաձայն արտահայտելով իրենց անհամաձայնությունը իմ հայացքներին: Կեղծիքը պիտի հաղթահարվի, եղբայրներ, որ իմ թվացյալ պաշտպանությունը դառնա իրական ինքնապաշտպանություն: Որ կյանքը հաղթի: Որ գերեզմանն ու կյանքը ջոկվեն: Թաղել է պետք բոլոր մեռելներին: Եվ սա հին ու սրբազան կռիվ է հայոց համար, որ ես Կոչում եմ Նոր ուղի:

«Օրագիր» 99 թ., գարուն

Երևանի ուղղիչ տնից

… Շնորհակալ եմ խորհրդային իշխանությունից… Ըստեղ սովորեցի կարթալը. շկոլումը… ըստեղ նստում գազեթ եմ կարդում սաղ օրը… Շեն կենան իրանք, ես խորհրդային իշխանությունից գանգատ ունեմ ոչ…
«Երեւանի ուղղիչ տնից» Եղ. Չարենց. 1927թ.

Կեցցե 1998-ի Հայաստանի իշխանափոխությունը, ինձ դատարանի որոշումով, հատուկ մեքենայով, պահակախմբի ուղեկցությամբ (որ չփախչեմ) բերեցին մեկուսարան՝ արձակուրդ հարկադրեցին… Համ էլ ի՜նչ շրջանում. Ազգային ժողովի ընտրություններին: Թե դրսում լինեի, ազատության մեջ սիրտս դիմացողը չէր… Առաջին օրերին «տաք» էի. չէի հասկանում, դիմադրում էի, բողոքում՝ էլ բռնություն ու անօրինականություն էի որակում, հացադուլ անում: Դա էլ էր պետք՝ գաս էստեղ հասնես ու մեկուսացման ողջ հաճույքը չվայելե՞ս…

2 օր «կարցերում» նստեցի. 4 օր չկերա-չխմեցի «բալանդայի» գերող հոտի ու տեսքի մշտական ներկայությամբ, մինչեւ հասկացա, որ բռնի-անօրինական, բայց բարին էս է: Այսպես են որոշել, որ… կատարվի տարվա բախտագուշակս: Համ էլ դրսում-ներսում, ղարաբաղցի-հայաստանցի, իշխանազավթ-իշխանափոխ, քաղաքական-քրեական, նստած-կանգնած բոլորս էլ փակված ենք Հայաստանի Հանրապետություն կոչվող էս «տուպիկում» ու բոլորս էլ չգիտենք վաղը մեր գլխին գալիքը, տանիքով-առանց տանիքի… Հիմա տեսնում եմ՝ «հին ընկերները դավաճանում են ու պուկ փախչում», իսկ նորերը գործում են «անդավաճան» իրենց խոստումներին: Տեր-Պետրոսյանի իշխանությունը կյանքս կերավ, տարիներ քրքրեց ինձ, մե՛կ դաղեց, մե՛կ խնայեց, մե՛կ հալածեց, մե՛կ փաղաքշեց: Վախկոտ իշխանություն էր: Իսկ այս մեկը չէ՜, ուրիշ է, ինձնից լավ գիտի իմ օգուտը ու ոչ մի բանի առաջ կանգնողը չի: Խնդրեմ՝ 2 ամիս է՝ առոք-փառոք նստած եմ… Դեռ հանցագործի չեմ հանդիպել միամիտ-հետաքրքրասեր մարդիկ են, մի գլուխ ուզում են հասկանալ, որ եթե մարդ չեն սպանել ու քանի դեռ դատարանի օրինական ուժի մեջ մտած վճիռն էլ չկա՝ ինչի են 6-8-10 ամսով, մեկ տարով նստած… Իմ գալով խաղաղվեցին թե եթե Բլեյանին են բերել, ուրեմն մի բան գիտեն:

Հարազատներս ապահովում են իմ արքայական սնունդը՝ այսքան շատ ու այսքան լավ ես սնված չկայի: (Ասեմ իրենցից են կտրում, ո՞վ կհավատա: Բլեյանը իր գողացած միլիոններն է մեկուսարանում վայելում): Վրես խոսացող չկա, կանչ չկա, քննություն չկա, քննիչները ոչ զանգում են, ոչ երեւում: Կոկիկ, մաքուր, նոր շորերով: Ամեն շաբաթ լողանում եմ, օրը 3-4 անգամ մարզվում, սառը ջրով շփվում՝ ողնաշարիս ցավը բուժեցի: Բա դրսում ի՜նչ ուշադրություն իմ «պերսոնի» նկատմամբ…

Տարիներ շարունակ ինձ հայհոյողը լռել է, լռողը՝ բողոքի ձայն բարձրացրել ի պաշտպանություն ինձ, համակրողը՝ պատրաստ է անձնազոհության: Այ էսպես ձեր հախից գամ՝ խեղճանաք: Քաղաքական գործչի համար կարեւորն էն է, որ ճիշտ ժամանակին «նստի»… Աղջիկներս էլ առանց ինձ յոլա կգնան, կինս էլ կաշխատի, համ իրեն կպահի, հա՛մ սիրելի ամուսնուն: Կրթահամալիրին էլ առանց ինձ երեւի հանգիստ կթողնեն՝ կփրկվի… Դատապաշտպան ունեմ՝ ողջ կալանավայրն է նախանձով նայում, իմ պաշտպանության հասարակական խորհրդին էլ դրսի աշխարհն է ճանաչում, իմ «աղմուկը» միայն Կոսովոն կծածկեր: Դե, քաղաքակիրթ արեւմուտք, հիմա իմ դատին անցիր:

Տեսքս ու ինքնազգացողությունս հոյակապ է: Թե դուք դրսում դիմանաք՝ ես 10-12 տարի անտրտունջ նստող եմ: Ի՜նչ հին ու նոր ուղի, քաղաքական այլընտրանքը կտակել եմ Գեորգիին ու Նիկոլին. իմ ճամփան ուղիղ բերդ կամ գաղութ է տանում, ճամփի կեսից ետ չեն դառնա՝ վատ նշան է… Նստած քաղաքական գործչի նկատմամբ հասարակության վերաբերմունքն էլ է ուրիշ: Հենց էնպես հո՞ չեմ նստել՝ Հայաստանից թե մի բան մնաց, հաջորդ նախագահը ես եմ: Չկարդացածը կարդում եմ, կարդացած-մոռացածը՝ վերընթերցում: Նամակի ու հոդվածի ժանրից անցնում եմ մեմուարներին… Խաղաղված, «թողած դրսում ե՛ւ քեն, ե՛ւ նախանձ, ամենը ինչ որ ճնշում է հոգին», անչար-անանձնական, որպես Աստված (շա՜տ եղավ): Բոլորին ներել եմ, չարից չէ արածը, այլ խեղճությունից: Քննիչ, դատախազ. Սերժ… հանգիստ քնեք:

«Ոչ մի կալանավոր չպիտի անգործ մնա, հասկանո՞ւմ եք. ոչ մի կալանավոր…». այսպես Երեւանի ուղղիչ տան պետն էր մտածում 1927 թվին: Մերն ուրիշ է՝ ամբողջ օրը պարապ-սարապ. կեր-խմի ու մո՜ւշ-մո՜ւշ քնի՝ մենք դրսում շատ ենք չարչարվել… Ինչի՞ էր նման իմ կյանքը ողջ օրը ոտքի վրա. հոգսեր ու հոգսեր: Իմը քիչ էր՝ մի քանի հարյուր ուսուցչի, մի քանի հազար երեխայի ու ծնողի հոգսն էլ վրադիր, դեռ կպել էի էս տանջված ու արդար ժողովրդին՝ նոր ուղի՜, նոր համակեցությո՜ւն… Օրհնվի էն սհաթը, որ ղարաբաղցի Ռոբերտի ոտը Հայաստանի հողին դիպավ: Որ եկած չլիներ, ես էլ էսպես հաստատ ու ապահով նստողը չէի: «Շեն կենան իրանք, ես էս իշխանությունից գանգատ ունեմ ոչ»:

Քեֆ անողին քեֆ չի պակսիլ

Լրագրող Աննա Իսրայելյանի անմեղ հարցերին իմ նույնքան անմեղ պատասխաններն անմեղ հետեւանքներ ունեցան: «Առավոտում» տպված այդ հարցազրույցից առաջ ամեն շաբաթկիրակի մեզ էքսկուրսիա էին տանում, խորովածով, դհոլզուռնով՝ մի անգամ Հաղարծին, մյուս անգամ ԳառնիԳեղարդ, շաբաթը մի անգամ էլ Սեւանում լողանալն էր պարտադիր: Հիմա խիստ է:

Մենք էլ մեր կամերի պատին Հայաստանի քարտեզն ենք փակցրել ու անարգել ամեն օր ճամփորդում ենք՝ չնկատելով թե ինչպես ենք կտրում-անցնում Ղարաբաղի հանրապետության սահմանը: Էդ հարցազրույցից հետո մեզ զրկեցին ֆիննական բաղնիքից, ֆիրմա գարեջրից ու գյոզալներից: Մենք էլ կամերում օրը 3-4 անգամ մարզվում ենք ու սառը ջրով լոգանքներ ընդունում: Իսկ աղջիկները… քանի «Արմենիկումը» միջազգային ճանաչում չի ստացել, թող սպասեն:

Իմ կալանքը եւս երկու ամսով երկարացրին նորից առանց ինձ նեղություն տալու: Չէ Բլեյա՛ն. ասում են տղաները, հա՛մ ամոթ ունեն քննիչ-դատավորները՝ ամաչում են աչքերիդ նայեն, հա՛մ էլ վախենում են… ռեյտինգդ բարձրանում է: Իսկ փարիզյան «Լը մոնդի» իմ մասին հրապարակումից հետո այստեղ սկսել են խոսել, որ Բլեյանի կալանավորումն ու քրեական գործը Հայաստանի ԿԳԲ-ի ձեռի գործն է: «Նոր ուղու» գաղափարների քաղաքական ռեաբիլիտացիան է սկսվել…

էս երկու ամիսը իմ սրտով էր՝ գիրքս կիսատ չի մնա. անգլերենի յուրացումն էլ վերջապես ավարտին կհասցնեմ: Աղասին հիմա կասի տեսա՞ք, որ ասում էի կփախչի՜: Ինկվիզիցայի մեր օրերի ներկայացուցիչ Աղասի Արշակյանը ինձ արտասահմանի ճամփեն է ցույց տալիս, երբ ես էս սահմանում հազիվ եմ դիմանում: Չեմ գնացել ու չեմ գնա. Աղասի, «հայրենի փուշն անուշ է. քանց օտար վարդը»: Բետոնե պատերով, ճաղապատ փոքրիկ պատուհանով, մետաղե մեծ դռնով իմ նեղլիկ խուցն այսօր չեմ փոխի անծայրածիր ու ազատ ամերիկաների հետ: Ուրիշ մի զոհի իրավունքների պաշտպանությամբ զբաղվի, Աղասի: Զոհ ասի Հայ Յեղափոխական Դաշնակցությունը միտս եկավ: Էս 013 խցում ժամանակին ընկեր Արմեն Ռուստամյանն է նստել՝ հսկիչները կարոտով են հիշում: Պարզվում է՝ իրավապահը մինչեւ վերջ չի հասկացել 1998-ի հոկտեմբերի հայտնի միտինգում Վահան Հովհաննիսյանի տված պատվերը: էլ միլիոնների մասին չի խոսում ընկեր Վահանը, այլ գտնում է, որ իմ մեղադրականում պետք է հենց այդպես էլ գրված լինի՝ սերնդին բլեյանական մանկավարժությամբ փչացնելու համար: Բայց դե ինչ անի իրավապահը՝ մեզանում քաղբանտարկյալներ չկան…

Կամերի տղաներն այդպես էլ չհասկացան «էդ ո՞նց է, որ Բլեյանի դպրոցն ու մանկավարժությունը մերժում է համ ազգայնամոլ ընկեր Վահանը, համ էլ վերազգային Աշոտ Մանուչարյանը»: Իսկ իմ դպրոցն այստեղ հարգում են, բերդի պատերի տակ ո՞վ էր էսքան աշակերտ ու ուսուցիչ տեսել, ո՞վ էր բերդում էսքան նամակ ու ծաղիկ ստացել (մի մասն, իհարկե, էդպես էլ ինձ չհասան): Ասում են՝ արժեքավոր գործ ես արել մանկավարժության մեջ, երկրորդ այդպիսի կոլեկտիվ հանրապետությունում չկա:

Տղաների վրա իմ ազդեցությունը բարերար է՝ ավելի լավատես ու ինքնավստահ են դարձել: Վանոն (չշփոթել Սիրադեղյանի հետ՝ 90-ի 4-րդով է գնում ու Դավթյան է) ավարտեց քրեական դատավարության հին ու նոր օրենսգրքի տեքստաբանական համեմատությունը, որը նորի օգտին չէ: Նա փաստարկված պնդում է, որ հնի շարադրանքի մեջ ջուրն ու անորոշությունը քիչ է՝ հակասություններ չկան: Նոր քրեադատավարականը գրված է այնպես, որ «Նաջարյանը ոչինչ չմերժի, բայց եւ չտա»: Վանոն ոչ մի կերպ չի հասկանում, թե ինչու պիտի պատասխան տա «Ռոսվնեշտորգի» հայաստանյան մասնաճյուղի ղեկավարի՝ սպիտակցի Նորիկ Մուրադյանի ու նրա ստեղծած բլեֆ կազմակերպությունների յուրացրած միլիոնների համար: Թե ինչու պիտի ՀՀ գլխավոր դատախազությունը դառնա 6-րդ վարչության նախկին պետ Լյուդվիգ Սարգսյանի կամակատարը: Կամերի իմ մյուս ընկերը, որը գերադասեց մինչեւ իր դատավճիռը անհայտ մնալ, ավարտեց «Նոր ուղու» քաղաքական ծրագրի ծանոթացումը: Ասում է՝ ես չգիտեի, որ սա է «Նոր ուղին», ինձ ուրիշ բան էին ասել: Մյուս ընտրությունների ժամանակ Ռոբերտ Քոչարյանի համար լցրած 700 ձայնը իմն են:

Նստած խելք-խելքի ենք տալիս, թե ինչ մեղք վերցնեմ վրաս: Տղաները համոզված են, որ այսքան աղմուկից հետո մի հոդված դատարանով պիտի կպցնեն, թե չէ քանի՜ մարդ պիտի պատասխան տա: Ես կտրականապես դեմ եմ ինձ ներկայացված չորս մեղադրանքներն ընդունելուն, համաձայն եմ ցանկացած ուրիշ հանցանքի խոստովանության: Թե՜ Արծրուն Մարգարյանի գործը վերցնեմ վրաս…

Բայց ոնց-որ թե ուշ է՝ քանի ամիս տասնյակ էքսպերտներ, ասում են. արդեն ապացուցել են, որ ինքնասպանություն է: Խորխոռունու, Հենրիկ Խաչատրյանի ու Արամ Կարապետյանի գործերը շատ են յուղոտ՝ թող մնա այսօրվա իշխանավորներից մեկին՝ վաղվա իշխանափոխությունից հետո մեղադրելու համար… Մնաց բյուջեի այս տարվա 20, թե 40 մլրդ դրամի ճեղքվածքը: Բայց էդ ճեղքվածքը փակելու համար դեռ շատ մարդիկ կգան մեկուսարան: Մավրիկ Ավետիսյանի «գործն» էլ ինձ համար չէ՝ հրես «Բազալտ» գործարանի խորհրդի նախագահը կողքս նստած…

Գուցե հանրապետության ուսուցիչների աշխատավարձի չվճարման գործը վերցնեմ: Ասենք այսպես, ես ու իմ կրթահամալիրը ձեւավորելով մի «Դրո» կամ «Բլե» կառույց ու մի նոր բանդա, այնքան ենք կերել բյուջեն, որ ահա փող չկա՝ ոչ ապրիլ-հունիսն են վճարել, ոչ էլ արձակուրդայինը: Բայց սա էլ, լսել եմ, պահել են նախկին վարչապետ Արմեն Դարբինյանի համար:

Մնաց մի հաստատ գործ՝ Բաքվի գործը: Հա, ախպեր, խոստովանում եմ՝ 1992-ի նոյեմբերին առաջնորդվելով «Նոր ուղի» կուսակցության կեղծ ու ապօրինի գաղափարախոսությամբ գնացել եմ Բաքու՝ Ղարաբաղը «տենեվոյ» հանձնելու Ադրբեջանին: Ինչ արել եմ՝ մենակ եմ արել, Արմեն Տեր-Սահակյանի բանդան ու ՀՀՇ-ն այս հանցագործության հետ կապ չունեն:

«Առավոտ»
5 օգոստոսի, 1999 թ.

 Ինչպես փակել բյուջեի ճեղքվածքը

եւ ստեղծել եկամտաբեր աշխատատեղեր: Պետական բյուջեի այսօրվա ճեղքվածքով պիտի բոլորն անհանգստանան: 013 կամերի կալանավորներով մտածում ենք՝ ո՞նց շուտափույթ լցնենք ճեղքվածքը: Հո չե՞նք կարող հանգիստ սպասել, թե երբ պիտի Արմեն Դարբինյանի դրած այդ ականի վրա պայթի Վազգեն Սարգսյանի կառավարությունը:

Տեսնենք՝ ի՞նչ ունենք, ինչպիսի՞ պահանջարկ կա ու ինչպե՞ս կարելի է ունեցածդ ապրանքը «քյաշ» փողի վերածել: Ներդրումային ծրագրեր ու տնտեսության աշխուժացում՝ թողեք: Սրա համար տարածաշրջանային խաղաղ գոյակցություն ու իրական ժողովրդավարություն է պետք: Բյուջեի առաջացած ճեղքվածքը մեկ տարում լցնելու եւ այսուհետ ճեղքվածք թույլ չտալու համար հեղափոխության կարիք չկա: Պիտի քաղաքացիների կալանման-ազատման մեթոդը արագ զարգացնել ու ամբողջացնել այնպես, որ այն լրիվ ծառայի պետական բյուջեին, դառնա նոր ծառայություն, ձեռներեցի-պաշտոնյայի կամա-ակամա գործած մեղքերի թողության ձեւ:

Բյուջեի մուտքային մասն ապահովող այս մոտեցումը կդառնա քաղաքացիների հարկադիր կալանման ու երաշխավորված ազատման վճարովի ծառայություն: Համակարգը ներդնելիս առանց միջազգային ֆինանսական կազմակերպությունների վարկային միջոցների ու պետբյուջեից կապիտալ միջոցների ներգրավման հազարավոր եկամտաբեր աշխատատեղեր կստեղծվեն:

Առաջարկում ենք բյուջեից հանել պետական կառավարման, դատաիրավական բոլոր մարմինների պահման ծախսերը՝ դրանք դասելով ոչ բյուջետային հիմնարկների շարքում: ՀՀ նախագահի, կառավարության, Աժ-ի, մարզպետարան-թաղապետարանների բոլոր աշխատողներին, դատավոր-դատախազ-քննիչներին ճանաչել որպես ոչ բյուջետային աշխատողներ: Լիցենզավորել ամեն տարի պետական պաշտոնյայի գործունեությունը, մտցնելով դիֆերենցված ամենամյա պետական տուրք: Աշխատասեր ու հնազանդ հայ ժողովուրդը պահել է ու կպահի իր օրգանին ու պաշտոնյային, գումարած ազգային բանակը:

Օրգանն ու պետական պաշտոնյան ոչ միայն պիտի ինքն իրեն պահի, այլեւ ֆինանսավորի իր աշխատանքային ծախսերը, վճարի պետական տուրքեր: Բյուջետային միջոցները պիտի օգտագործվեն բացառապես դպրոցական, գրահրատարակչական ու մշակութային գործունեության վրա, որոնց պահման սովորույթը մեր ժողովրդի մեջ չի ձեւավորվել: Յուրաքանչյուր քաղաքում, նախկին շրջկենտրոններում բացել քննչական մեկուսարաններ (կալանատուն) հատկացնելով կրթադաստիարակչական հաստատությունների հարմարավետ շենքերը: Նոր կալանատները կգործեն որպես բաժնետիրական ընկերություններ կամ սահմանափակ պատասխանատվությամբ ընկերություններ: Բաց աճուրդով արագ մասնավորեցնել գործող կալանատները: Կալանատան ու կալանավորի պահման ծախսերը հանել բյուջեից՝ ինչի՞ է նման, ուսուցիչը սոված է ու արձակուրդային չի ստանում, իսկ պետությունը ամիսներով կերակրում-պահում է վաղվա դատապարտյալին, աշխատավարձ տալիս կալանատան աշխատողին: Կալանատան գործունեությունը կառավարությունը պիտի արտոնագրի ու հավատարմագրի սահմանելով բարձր պետական տուրքեր: Շնորհիվ կալանատների՝ օրենքով կարգավորված շուկայացման, կալանատների ազատ մրցակցությամբ կզարգանան բոլոր հնարավոր ծառայությունները: Այս ճանապարհով մեր կալանատները գրավիչ կդառնան անգամ այլ պետությունների կալանավորների համար: Միջպետական համագործակցության համար նոր դաշտ կբացվի: ժամանակի ընթացքում կառաջանան սուպերմեկուսարաններ՝ առավել ապահովվածների համար կամ ըստ մասնագիտությունների: Կալանատան գործունեությունը հեշտ կհարկվի՝ մեկ կալանավորի համար հաստատագրված գումարի չափով:

Շուտափույթ պետք է տասնապատկել դատավորների, քննիչների ու դատախազների քանակը այն հաշվով, որ ամեն 1000 մարդուն ընկնի 1 դատավոր, 1 դատախազ, 5 քննիչ: Առանց բյուջեից 1 լումա անգամ ծախսելու կստեղծենք եկամտաբեր մի քանի հազար աշխատատեղ, կբազմապատկվի բյուջեի մուտքային մասը ապահովող պատասխանատուների թիվը: Փաստաբանների ինստիտուտն, իհարկե, պետք է պահել՝ միջազգային աղմուկից հեռու:

Քրեադատավարական օրենսգրքում պետք է փոփոխություններ անել այն հաշվով, որ քրեական գործ հարուցելու պահից յուրաքան­չյուր մեղադրյալ կալանավորվի: Սա ծառայություն է, որի համար կալանավորը պիտի դատարանին վճարի: Իսկ կալանքից ազատվելու համար պետք է մուծի պետական տուրք: Թող մեղադրյալն ընտրելու հնարավորություն ունենա՝ ազատվի մուծելով պետական տուրք կամ գնա կալանատուն եւ վճարի ծառայությունների համար:

Մեր մոտեցմամբ դատավճիռներին փոխարինելու կգան դատա­պարտյալի հետ կնքվող պայմանագրերը: Յուրաքանչյուր հանցանք դրամական փոխհատուցում պիտի ենթադրի, օրենքով որոշված սակագների համաձայն, պայմանագրում նշվող չափով ու ժամկետ­ներում: Նրանք, ովքեր չեն կարող վճարել՝ թող նստեն: Ազատված գաղութներն ու բանտերը կօգտագործվեն որպես կալանատներ: Ամիսը մեկ կարելի է կալանավորել հանրապետության որեւէ հայտնի մեծահարուստի: Նախ, ժողովրդավարության պատրանք կստեղծվի (բոլորը հավասար են օրենքի առաջ), ապա նման մի ակցիայով ամեն անգամ մի անցք կփակվի: Ասենք, կալանավորելով Բուռնաշին, կարելի է լուծել հանրապետական մարզադաշտի շինարարությունն ավարտելու հարցը:

Առաջարկված միջոցառումների արդյունքում ոչ միայն կփակվի բյուջեի ճեղքվածքը, այլեւ կունենանք տարածաշրջանում ամենակազմակերպված պետությունը, կանխատեսելի ու հեշտ կառավարելի, ձեւով իրավական-ժողովրդավարական, բովանդակությամբ՝ ինքնակազմակերպվող ու կարգապահ: Կունենանք լեգիտիմ կալանատուն-պետություն, կալանավոր-ազգ:

«Առավոտ», 14 օգոստոսի

Բաժին երկրորդ
Ավանսով նստածները

Նորից առաջաբանի փոխարեն

Ժամանակակից հայաստանցու համընդհանուր իրավունքներն ու ազատությունները լիբերալ-դեմոկրատական Հայաստանի էությունը, իմաստն ու պետական կառավարման կոչումը պիտի լինեին: Հայաստանի Երրորդ Հանրապետության իշխանությունները բոլոր մակարդակներում կոչված են, իսկ պետական պաշտոնյաները մի ծառայություն ունեն՝ «կենդանի» մարդու եւ կոնկրետ քաղաքացու Սահմանադրական իրավունքներն ու ազատությունները ապահովել այսօր՝ միջազգային իրավունքի նորմերին ու սկզբունքներին համապատասխան (հոդվ. 4-րդ):

Չի կարելի վերացական դատողությունների վրա հենված իրավազորության օգնությամբ իշխել այսօրվա Հայաստանում: Հանուն արդարության Կամայականության ավելացումը որպես Հրեշ դատարկում է Հայաստանը: Այս ամենը ծանոթ պիտի լիներ պատմությունից: Ֆրանսիական հեղափոխությունը պարտվեց, որովհետեւ մեծ զրկանքների ու զոհողությունների դիմաց ֆրանսիացուն տվեց ազատություն՝ քաղցից մեռնելու, հավասարություն՝ աղքատության մեջ, եղբայրություն՝ ետնախորշերում եւ բանտերում: ճամփան ու՜ր, ճամփորդն ու՜ր: Հայաստանում այսօր ձեւավորված է պաշտոնյաների մի ընկերակցություն, որը թվում է մի գաղափար ունի՝ կառավարել: Ավա՜ղ: Մարդու եւ քաղաքացու հիմնական իրավունքներն ու ազատությունները առաջադեմ մարդկության Ավետարանն են, բայց գործողության մեջ:

«Հանուն Հայաստանի կնստեմ որքան պետք է»,-

ասում է Աշոտ Բլեյանը՝ մեկուսարանից գրավոր պատասխանելով «Առավոտի» թղթակից Աննա Իսրայելյանի հարցերին:

– Ձեզ առաջադրված մեղադրանքների առնչությամբ ի՞նչ հակափաստարկներ ունեք:
– Անհիմն ու անօրինական են ինձ առաջադրված մեղադրանքները՝ ներկայացման պահից առ այսօր: Ոչ թե այն պատճառով, որ դատախազության՝ ինձ մեղսագրած հանցանքները ես այնպես եմ գործել, որ դժվար ապացուցելի են, այլ որովհետեւ դրանք մոգոնած են: Ամենալավը դա գիտի քաղաքի դատախազի օգնական Հովիկ Պետրոսյանի գլխավորած քննչական խումբը: Հասկանալի է այս ծավալվող ահաբեկչությունը իմ կրթահամալիրի, իմ ծանոթ-բարեկամների, իմ ներկա ու նախկին գործընկերների նկատմամբ, իմ «գործի» արտաիրավական ու անօրինական նախաքննությունը, որի պսակն իմ անօրինական կալանավորումն է (եւ դո´ւ, հրապարակավ երդում տված դատավոր): Իմ գործը իրավական չէ եւ քննության մեթոդներն էլ համապատասխան են: Թվում է՝ վաղուց պիտի այն դատարանում լիներ, բայց քննչական խումբը նոր թափով նոր մեղադրանքներ է որոնում: Ի՞նչ անեն քննիչները՝ կանգնելու հրաման տրված չէ: «Բլեյանի գործը» հյուսվում է արդեն երկու տարի: Քաղաքի դատախազությունը փոխանակ գործեր միայն օրինականության շրջանակներում, ապացուցեր իմ մեղավորությունը, իր չփարատված կասկածների հիման վրա «գործ է սարքում»: Ես էլ իմ անմեղությունն ապացուցելը դարձրել եմ իմ գործը: Երկու կորսված տարի իմ կյանքից (որքան ծաղիկ պիտի բուսներ, որ չբուսավ էս հողում): Այ սրա համար պատասխան տվող չկա: Ե՞ս եմ այս հանրապետության հանցագործը, դրամաշորթը, պետական խոշոր միջոցներ յուրացնողը, պաշտոնական դիրքը չարաշահողը: Դեռ երկու տարի առաջ իմ անշահախնդրությունը, նվիրվածությունը կրթությանն ու կրթահամալիրին ինձ համար պաշտպանական զրահ էին քաղաքական մեղադրանքներից: Ի՞նչ պատահեց: Մեծաթիվ, չվերահսկվող, մեծացող ախորժակով իրավապահը մեռած տնտեսական կյանքի, հուսալի իշխանական տանիքով ունեւորների պայմաններում ինչո՞վ պիտի զբաղվեր: Պիտի իրեն նշանակողի կամք-հանձնարարությունը կատարեր մոգոնելով քրեական գործեր, փող աշխատելով սոցիալ-կենցաղային հողի վրա, անպաշտպան տնտեսավարողների վրա գործեր սարքեր՝ քաղաքացիաիրավական դաշտից ուժային ու կամային մեթոդներով դրանք տեղափոխելով իրեն հարազատ քրեական ոլորտ:

– Ձեր տպավորությունները մեկուսարանից: (Նշենք, որ հունիսի 7-ին իր «Երեւանի ուղղիչ տնից» հրապարակման մեջ պրն Բլեյանն այնպես համուհոտով էր ներկայացրել մեկուսարանի իր կենսակերպը, որ լավագույնս գովազդել էր այդ հաստատությունը – Ա.Ի.):
– Մինչդատական հուսալի մեկուսացման համար կա կալանավայրը՝ որպես իրավապահի կողմից քաղաքացու անմեղության կանխավարկածի, սահմանադրական իրավունքների ու ազատությունների անպատիժ ոտնահարման արդյունք: Իրավապահը պիտի պատժվի այդ խախտումների համար: Սա է, որ չի արվում: Մնացյալը արդարադատության պատրանք է: Խնդրեմ՝ ինձ անօրինական ձերբակալել է քաղաքի դատախազի օգնականը, դիմել եմ, ինձ կալանավորման անհիմն որոշում է կայացրել դատավոր Ներսիսյանը: Դիմել եմ: Հետո՞… Հարյուրավոր մարդիկ մինչեւ մեկ տարի ժամանակով փտում են մեկուսարանում, փաստացի նստած են առանց դատի՝ զրկված իրենց խախտված իրավունքները վերականգնելու, իրենց ներկայացված մեղադրանքի հիմնավորվածությունը պարզելու սահմանադրական իրավունքից: Իսկ այդ ընթացքում իրավապահը կալանավորվածի հուսահատ հարազատներին է «կլպում» (գները հո պետական գաղտնիք չե՞ն): Իսկ կալանավորվածի ընտանիքը իր բերանից կտրելով կալանավոր է պահում, ապահովում կալանավայրերի մեծաքանակ աշխատողներին: Տեսեք՝ կալանավայրերի աշխատողների չնչին աշխատավարձն ու թափուր տեղերի իսպառ բացակայությունը:

– Տեղյակ ենք, որ հետեւում եք մամուլին եւ հեռուստատեսությանը: Ձեր կալանավորումից հետո տեղի ունեցած քաղաքական փոփոխությունները «ոչ այնքան հեռավոր վայրերում» ի՞նչ գնահատականների տեղիք են տալիս:
– Ազգային ժողովի այս ընտրությունները մի ցավալի ապացույց էին, թե ինչ աստիճանի անպատրաստ է այսօր մեր ժողովուրդը պետական կյանքի համար, ինչքան անգետ է ու անփույթ իր քաղաքական իրավունքների օգտագործման հարցում: Սա Հայաստանում քաղաքացիական հասարակության, ժողովրդավարության պարտությունն է: Այս ձեւով 131 մարդ նստեցնելով Աժ-ում մենք կորցնում ենք մեր ոտքի տակի հողը, դեմոկրատիզմի հիմքը: Արձանագրենք, որ այսօր Հայաստանում երկու հայտնի անհատականություններ իրենց ձեռքն են վերցրել ամբողջ իշխանությունը, սրա հետ նաեւ երկրի ու Ղարաբաղի համար ամբողջ պատասխանատվությունը: Ով իր ապագան կապում է Հայաստանի հետ, պիտի ուզենա, որ այս դաշինքը հաջողի:

Ցանկանում ենք բարյացակամություն եւ գործընկերություն՝ հասկանալի քաղաքական սկզբունքների պահպանմամբ, եթե ունես ու հայտարարել ես դրանք: Ահա երեք նկատառում:

Աժ-ն պիտի դատարկ ձեւ չլինի, առանց պարունակության, որը ժողովրդավարական ձեւերի տակ քողարկի որեւէ խմբի իշխանությունը, երբ պետական հարցերը քննության են առնվում ու լուծվում իշխանական այդ խմբի կողմից դռնփակ ու ապա հայտարարվում ամբիոնից: Դաշինք կազմող ՀՀԿ-ն ու ՀԺԿ-ն ոչ միայն պիտի չմեռնեն տեղափոխվելով Աժ, այլ կայանան որպես կառավարություն ձեւավորող կուսակցություններ: Միայն այս դեպքում խորհրդարան մտած «հեղինակությունները» քաղաքական գործիչ դառնալու եւ իրենց ընդունակություններն ու կենսափորձը քաղաքականի տրանսֆորմացնելու հնարավորություն կունենան:

Երկրորդ. դաշինքը կկայանա որպես կառավարող քաղաքական ուժ ժողովրդավարական-իրավական հասարակարգում, եթե ունենա զորեղ քաղաքական ընդդիմություն, որը միշտ զգաստ կպահի իշխանությանը եւ թույլ չի տա, որ նա դուրս գա օրենքի ու իր իրավասությունների սահմաններից: Այս փուլում քաղաքացիների սահմանադրական իրավունքների եւ ազատությունների կոնկրետ ու առարկայական հարգումը ետ կպահի թիկունքում իր խորհրդարանն ունեցող կառավարությանը՝ ուժեղ վարչապետին շուտափույթ «կարգուկանոն» հաստատելու գայթակղությունից:

Երրորդ. Հայաստանի Երրորդ Հանրապետության իրար հաջորդող կառավարությունները այդպես էլ հանրապետության կառավարման ծրագիր չունեցան: Կառավարման ծրագիր այսօր Հայաստանի համար նշանակում է քաղաքական անհրաժեշտ որոշումների այն ամբողջականությունը, որը լիբերալ-դեմոկրատական Հայաստանի բնականոն զարգացման համար պայմաններ կապահովի: Օրինակը կա՝ Հայաստանի Առաջին Հանրապետության վարչապետ Հովհ. Քաջազնունու կառավարության ծրագիրը, որի դե յուրե ընդունումը եւ դե ֆակտո արհամարհումը հանրապետության ողբերգության գլխավոր պատճառը դարձավ:

Ինչ վերաբերում է «Նոր ուղուն», ես այստեղ եմ՝ կալանավայրում, որ չխանգարեմ իշխանությունների՝ Հայաստանն այս վիճակից դուրս բերելու եւ Ղարաբաղի հարցի լուծման հաղթական ծրագրերի իրագործմանը՝ իմ ապազգային ու պարտվողական-քայքայիչ գործունեությամբ: Հանուն Հայաստանի կնստեմ որքան պետք է: Ասում եք՝ պաշտպանենք ու կառուցենք: Համեցեք՝ 15 տարի քարը քարի վրա դնելով, սիրով ու գորովանքով կառուցվել է Բլեյանի դպրոցը: Մնում է պաշտպանելը:

Ումի՞ց…

«Առավոտ» հուլիսի 6, 1999 թ.

Ավանսով նստածները – 1

«Պետությունն ապահովում է մարդու իրավունքների եւ ազատությունների պաշտպանությունը Սահմանադրության եւ իրավունքների հիման վրա միջազգային իրավունքի սկզբունքներին ու նորմերին համապատասխան» (ՀՀ Սահմանադրություն, հոդված 4):

Սա մեր սահմանադրական կարգի 13 սյուներից չորրորդն է, մեր լիբերալ-դեմոկրատական պետության էությունը: Հայաստանի Երրորդ Հանրապետության բոլոր մակարդակի իշխանությունները եւ պետական պաշտոնյաները կոչված են ծառայելու սրան: Կալանավորի ինչ-ինչ իրավունքներ ու ազատություններ (ազատ տեղաշարժի, աշխատանքի ազատ ընտրության, հանգստի) ժամանակավորապես չեն գործում կամ սահմանափակվում են՝ հասկանալի է: Սակայն կալանավորի իրավունքներն ու ազատությունները որոշելիս գերական պետք է անմեղության կանխավարկածը լինի՝ հանցագործության համար մեղադրվողը համարվում է անմեղ, քանի դեռ նրա մեղավորությունը ապացուցված չէ օրենքով սահմանված կարգով՝ դատարանի օրինական ուժի մեջ մտած դատավճռով:

Այսօր դժվար չէ համոզվել, որ կալանավորված քաղաքացին հայտնվում է մի հակասահմանադրական իրավական դաշտում: Կալանատունը, որի գործունեությունը կարգավորվում է ՍՍՀՍ ներքին գործերի նախարարության 1950-80-ականների փակ-գաղտնի նորմատիվ ակտերով, գործում է ի հեճուկս մարդու, Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ ամրագրված հանրաճանաչ իրավունքների ու ազատությունների:

Գրել կալանատան մասին, նշանակում է խոսել ավանդաբար փակ ու ինքնաբավ մի աշխարհի մասին: Առայժմ ծանոթ եմ միայն թիվ մեկ քննչական մեկուսարանին եւ ելնում եմ նրանից, որ սա ամենալավ կալանատունն է, իսկ նրա պետը հանրապետության ամենաբարեխիղճ պետն է (ուզում եմ, որ այդպես լինի): Բայց խնդրո առարկան, ընդհանրապես, կալանավորի անազատությունն է ու նրա իրավունքները կալանատանը:

Դրանց մեջ գլխավորը կյանքի իրավունքն է, քաղաքացու անձեռնմխելիությունը: Իսկ քանի որ մեր կյանքը ոչ միայն գերագույն արժեք չէ ու նրա բարելավումը՝ գլխավոր նպատակ, ուստի մարդու անձեռնմխելիությունն էլ իրավական կատեգորիա չէ: Քրեական դատավարության գործող օրենսգրքով քրեական գործի հարուցումը կարող է տեւել մինչեւ 10 օր, «քրեական գործով նախաքննությունը պետք է ավարտվի ոչ ուշ, քան երկամսյա ժամկետում»: Իսկ դատաքննության ժամկետը անսահմանափակ է: Թվում է, թե կալանավորումն էլ որպես խափանման ամենախիստ միջոց, պիտի տեւի երկու ամսից ոչ ավելի: Գործող օրենքով մեղադրյալը կարող է կալանքի մեջ գտնվել մինչեւ մեկ տարի (սրա մեջ չի մտնում դատաքննության ժամանակը): Իմ քրեական գործի հարուցումը տեւեց մեկ տարի, իմ քրեական գործով նախաքննությունը ձգվում է չորս ամիս ու վերջը չի երեւում (փաստերի փնտրտուքը շարունակվում է, իսկ մեղադրանքի հիմնավորվածության աստիճանը չի բարձրանում): Ես այստեղ դեռ չեմ հանդիպել 15-20 օրով, մինչեւ երկու ամսով կալանավորվածների: Արմենը նստած է 4,5 ամիս, Գագիկը՝ 7,5 ամիս, Համլետն ու Վանոն (Դավթյան)՝ 3,5 ամիս ու մի այդքան էլ աչքի առաջ ունեն: Ոչ մեկը մարդասպան չէ, ոչ էլ կազմակերպված բանդայի կամ միջազգային հանցախմբի ներկայացուցիչ: Բոլորին էլ մեղադրանք է ներկայացվել առաջին անգամ: Բոլորն էլ ընտանիք ունեն, խնամքի տակ՝ անչափահաս երեխաներ:

Ողբերգություն է՝ նախաքննության եւ դատաքննության մեջ ժամկետն ավելի է ձգվում, քան դատարանի վճռով ազատազրկման ժամկետն է:
Գագիկը՝ չորս երեխայի հայր, տան միակ աշխատողը, 7,5 ամիս անազատության մեջ էր: Այո, հանցանք էր գործել, ընդունել իր հանցանքը, բայց հանցանքի դատական ձեւակերպման համար երկու ամիսը լիուլի բավական էր: Եվ դատարանը բավարարվեց արդարացիորեն նստած ժամկետով: Ինչո՞ւ ենք մարդուն զրկում ապրելու իրավունքից, եթե անգամ նա հանցանք է գործել:
Կալանելու իրավունքը նոր օրենսդրությամբ տրվեց միայն դատարանին: Թվում է, քայլ է առաջ՝ մարդու անձեռնմխելիության իրավունքի պաշտպանության առումով: Ավա՜ղ… դատարանն այս հարցում նախաքննության մարմնի (դատախազության) ձեռքի դակիչն է: Քննիչը շահեց՝ կալանելու պատասխանատվությունը փոխանցեց դատարանին, իսկ վճիռը միեւնույն է՝ ինքն է կայացնում:
Արդեն երեք ամիս ես՝ իմ պաշտպանների, պաշտպանության հասարակական խորհրդի ու լայն հասարակական աջակցությամբ չեմ կարողանում օգտվել իմ Սահմանադրական իրավունքից՝ մասնակցել դատարաններում իմ կալանման միջնորդության քննությանը, երբ «որպես կանոն» օրենքով պետք է մասնակցեմ: Այստեղ դեռ չեմ հանդիպել ձերբակալվածի, ով այդ բախտին արժանացել է: Գտեք մեկին, նկարը փակցրեք, ճանաչենք ընտրյալին: Առաջարկում եմ Հայաստանի իրավապաշտպան կազմակերպություններին պարզել, թե 1999-ին Հայաստանի դատարանները կալանման քանի՞ որոշում են կայացրել, նախաքննության մարմնի կալանման քանի՞ միջնորդություն է մերժվել, կալանատանն այսօր գտնվողը, միջին հաշվով, քանի՞ ամիս է նստած…

«Առավոտ», 6 օգոստոսի, 1999 թ.

Ավանսով նստածները-2

Երեւանի թ.1 քննչական մեկուսարանի 013 խցում հիմա քանի աստիճան է, դժվար է ասել: Ջերմաչափը 40 աստիճանից բարձր ցույց կտար: Ես եւ´ շոգը, եւ´ ցուրտը ոչ միայն հեշտ եմ տանում, այլեւ դառնում եմ ավելի կենսունակ: Բայց խցում երկու սրտային հիվանդ կա ու հեղձուցիչ տոթից ընկերներս վատանում են, եւ օրը 1-2 անգամ ես բուժօգնություն եմ կանչում…

Գագիկը հողի աշխատավորի նման ուժեղ եւ անմիջական է, մշտական «վնուշկեքի» մեջ է: Անկողնում խռովված-անջատված ծխում- ծխում է (այստեղ վտանգավոր շատ են ծխում )… Հանկարծ կտրուկ ցատկ կանի, կգոռա ու վիրավոր առյուծի նման իրեն պատեպատ կզարկի: Դրսում թողած երեք դպրոցահասակ երեխա, զինծառայող որդի, չաշխատող կին, իսկ ինքը յոթ ամիս ընտանիքից ոչ միայն հեռու, այլեւ նրա խնամքին հանձնված, երբ գործած հանցանքը մի պարզունակ պատմություն է, ինքն էլ ազատամարտիկ…

«Վնուշկեն»՝ ահա կալանավորի գլխավոր թշնամին: Ընտանիքն ամիսներով անտեր, դրսում թանկացումներ ու դժվարացող կյանք, իսկ ինքը մեղավոր ու դավաճան, անօգնական ու հանձնված զրկվածների խնամքին: Ամեն եկող «տուլիկ» (ծանրոց) դառնություն է բերում, քո երեխայի բերանից կտրած հացը չի ծամվում: Իսկ դրսում «ահավոր բան կկատարվի մութին մեջ», քննիչը տեսնես ի՞նչ նոր գործ կպցրեց ու գինն էլի բարձրացրեց…

Կալանավայրում չափահաս մարդն իր հիվանդություններով ու կենցաղային սովորույթներով ստիպված է մինչեւ մեկ տարի ու ավելի բնակվել: Թանկ կենցաղի ու շքեղ պայմանների մասին չէ խոսքը: Չգիտեմ, թե սոված թոշակառուի, չֆինանսավորվող դպրոցի, սովից ինքնասպան լինող քաղաքացու առկայությամբ ինչպե՞ս կընկալի ընթերցողը կալանավորի կենցաղի մասին տեղեկությունը: Բայց առանց «օրինական ուժի մեջ մտած դատավճռի» անմեղ համարվող կալանավորը ձեզանից մեկն է, իսկ իմ խոսքը կալանատան սանիտարա¬հիգիենիկ այնպիսի պայմանների ապահովման մասին է, որը չի վնասի կալանավորի առողջությանը եւ չի վիրավորի նրա արժանապատ¬վությունը: Կալանքն այսօր մարդու առողջության պահպանության ու արժանապատվության հարգման Սահմանադրությամբ երաշխավորված իրավունքի դեմ գործող իրողություն է:

Մինչեւ մեկ տարի, 24 ժամ անընդհատ բետոնե խոնավ հատակով ու քերող պատերով, նեղլիկ պատուհանով, 18-20քմ մակերեսով խուց, ուր 2 շարքով դասավորված են 10 երկհարկանի մահճակալ, մի երկար անշարժ սեղան ու բաց զուգարան… Շնորհակալ ենք, որ խցում 4-5 հոգի ենք, կարող էր եւ 10 լինել: Ամբողջ օրը նեղլիկ խցի մեջ, ուր շարժվելու, չնստելու-չպառկելու տարածք չկա, երբ օրվա մեջ կես ժամանոց զբոսանքը բետոնապատ, ճաղապատ երկնքով խորանարդի մեջ, մենք որպես պարգեւ պիտի ընդունենք: Իսկ շաբաթ-կիրակի եւ տոն օրերին այդ էլ չկա… Կալանավորը երկարատեւ անշարժության-անկյալության է դատապարտված իր խցում՝ ծխի, սուրճ խմի շարունակ, պառկի ու«վնուշկեքի» մեջ ընկնի…

Եվ եթե էլեկտրական լույսի տակ ռեժիմով, գիշերը ժամը 11-ին պիտի քնենք ու ռեժիմով արթնանանք, ինչո՞ւ ռեժիմով բացօթյա մարմնամար¬զություն չպարտադրել կալանավորներին, պայմաններ չստեղծել առողջարարական ֆիզկուլտուրայով զբաղվելու համար: Սակավաշարժության վտանգը կանխելու ու կալանավորների նյարդերը հանգստացնելու համար ինչո՞ւ այնպես չանել, որ կալանավորը շատ զբոսնի, բաց օդում շատ ժամանակ անցկացնի, բացօթյա տիպային-հասարակ «բեսեդկաները» հո մեծ շռայլություն ու նախաքննությանը խոչընդոտող հանգամանքներ չե՞ն: Իսկ այս երկար իշաոտնուկները… Կես ժամ նստելուց հետո մեկ ժամ պայքարում եմ սրա հետեւանքների դեմ: Ինչո՞ւ չի կարելի հարմար, պարզ ու չոր աթոռներ բերել(թեկուզ տնից): Եթե գաղութում էլ նույն իշաոտնուկն է, ցավում եմ, բայց ստիպված պիտի լինեմ հրաժարվել ծրագրավորված ուղեւորությունից…

Ինչո՞ւ պիտի խցի մի մահճակալը ամրացված լինի խցի մյուս մահճակալին այնպես, որ կալանավորները ստիպված լինեն սինխրոն քնել-սինխրոն շարժվել: Խցի մեջ բաց զուգարանը կալանատան հսկիչի համար մեր կենցաղի այս մասն էլ է դարձնում բաց ու վերահսկելի: Իսկ հիգիենա՞ն, արժանապատվությո՞ւնը…

Գուցե բացատրեք ինչո՞ւ պիտի ամուսնացած տղամարդը մինչեւ մեկ տարի զրկված լինի նորմալ սեռական կյանքից, իր կնոջը սիրելու նաեւ մարմնական իրավունքից: Սա հաստատ խորհրդային շրջանից ժառանգած պատժի ձեւ է:

Այդպես էլ չեն կարողանում որոշել ամի՞սը, թե՞ քսան օրը մեկ բաղնիքում պիտի լողանան կալանավորները: Թեկուզ որպես վճարովի ծառայություն, ինչո՞ւ այնպես չանել, որ կալանավորն ինքը որոշի լողանալու պարբերականությունը: Այդպես չի արվում, որովհետեւ կեղտոտ պահելն էլ է պատժի ձեւ:

Արդյունքում՝ Համլետին անհանգստացնում են սիրտն ու ոտքերը, Վանոյին՝ սիրտը, քար առողջությամբ հպարտացող Գագիկը կալա¬նավորման 5-րդ ամսում բողոքում էր մեջքի ցավերից ու ճնշումից, հիշողության կորստից, լավ մարզված Արմենը ձեռքը անընդհատ լյարդին է տանում ու օրերը հաշվում երբ է գաղութ գնալու: Սննդի մասին չեմ գրում, քանի որ դրանց մասին հոգում է կալանավորի ընտանիքը՝ ամեն շաբաթ «տուլիկների» ձեւով: Իսկ «բալանդ» մեր հարկում, որքան գիտեմ, ես եմ մեկ-մեկ ուտում՝ էկզոտիկայի համար:

Ի դեպ, էկզոտիկայի ոլորտից: Քրեադատավարական օրենսգրքով (հոդվ. 140) քրեական վարույթն իրականացնող մարմինը պետական բյուջեի հաշվին պետք է ապահովի կալանավորի անչափահաս երեխայի եւ ընտանիքի անաշխատունակ անձանց գոյատեւումը: Բյուջեի ճեղքվածքը ո՜նց կմեծանար…

Այո, կալանքը այնպես է կազմակերպված, որ կալանատանը քաղաքացին հրաժեշտ տա ոչ միայն հասարակության ու պետության վրա չարացած, ընտանիքից-հարազատներից օտարված, նյութապես սնանկացած, այլեւ մարմնով հիվանդ, խանգարված նյարդերով: Ինչո՞ւ: Չե՞նք կարողանում կալանավոր պահել՝ հարգելով մարդու արժանա¬պատվությունը եւ պահպանելով նրա առողջությունը, հանրապետությունը չվերածելով մի մեծ կալանատան, երբ ամեն քաղաքացի երեկ-այսօր-վաղը կալանավոր է: Սկզբի համար եկեք սահմանափակվենք կալանման ժամկետը մինչեւ երկու ամիս սահմանափակելով: Եթե, իհարկե, սա բիրտ ուժի ցուցադրում չէ: Իսկ ուժի մասին Հովհաննես Թումանյանը կասեր՝

Միշտ ուժեղից ուժեղը կա,
Իսկ ամենից ուժեղը՝ մահ…

«Առավոտ», 17 օգոստոսի, 1999 թ.

Ավանսով նստածները-3

Կալանքը որպես խափանման միջոց գերշահույթ ապահովող հուսալի բիզնես է քննիչի, դատախազի ու դատավորի համար: Առ այսօր որեւէ քննիչ, դատախազ ու դատավոր պատժվե՞լ է ակնհայտ ապօրինի ձերբակալման կամ կալանման համար, երբ քրեական օրենսգրքում կա այդպիսի արարքի համար հատուկ հոդված (հոդված 192): Գոնե ուսումնասիրվո՞ւմ է այս պրակտիկան:

Վանո Դավթյանն արդեն օրեր շարունակ ակնհայտ ապօրինի անազատության մեջ է: Իմ ակնհայտ ապօրինի ձերբակալման ու կալանման մասին շատ է գրվել: «Մեղադրյալի կամ կասկածյալի նկատմամբ կիրառվող խափանման միջոցները չեն կարող պարունակել պատժի տարրեր (ՀՀ քրեադատավարական օրենսգիրք, հոդված 18): Ի հեճուկշս քրեադատավարական սկզբունքների մեզանում մեղադրյալի նկատմամբ կիրառվող կալանքը որպես խափանման միջոց կիրառվում եւ ընկալվում է որպես պատիժ: Ես ու Վանոն այդպես չենք ընկալում: Սակայն աջուձախ, կալանավորների թե հսկիչների վերաբերմունքում, վարքում նույն պատն է՝ իսկ դու, կալանավոր, ի՞նչ իրավունքով ես օրենքից խոսում, քեզ պատժել են, ու դու իրավազուրկ ես… Հետո՞ ինչ, որ օրենքով ու Սահմանադրությամբ անմեղ ես համարվում, քանի դեռ չկա դատարանի օրինական ուժի մեջ մտած դատավճիռը, մանավանդ որ, առայժմ չկա, բայց կլինի…
Ստորագրություն՝ չհեռանալու մասին խափանման միջոցը, որ 2 ամիս կիրառվեց իմ նկատմամբ, հասկանալի էր, օրինական ու «պատժի տարրեր չէր պարունակում»: Բայց պատժել պետք էր, ու ինձ կալանավորեցին:

Պատիժ թիվ 1: Ոչ միայն կալանավոր հոր, այլեւ երեխաների ու կնոջ համար: Մինչեւ 5 տարեկան երեխային կալանավորը կարող է հանդիպել ամիսը մեկ անգամ՝ կալանատան պետի թույլտվությամբ, 1-2 ժամով: Իսկ 5 տարեկանից մեծ երեխային կամ կնոջը կարող է չտեսնել մինչեւ մեկ տարի:

Պատիժ թիվ 2: Ոչ միայն կալանավորի, այլեւ նրա ընտանիքի, հարազատների, աշխատակիցների, ընկերների համար: Շատ բնական եւ մարդկային է թվում «անմեղ համարվող քաղաքացու համար» ընտանիքի, հարազատների, ընկերների, աշխատավայրի հետ հաղորդակցությունը, նրանց մասին մշտական, թարմ տեղեկատվու¬թյունը: Սա երաշխավորված է ՀՀ Սահմանադրությամբ. «Յուրաքանչյուր ոք ունի նամակագրության, հեռախոսային խոսակցության, փոստային, հեռագրական եւ այլ հաղորդումների գաղտնիության իրավունք, որը կարող է սահմանափակվել միայն դատարանի որոշմամբ» (հոդված 20): Իսկ կալանավորը պատժված եւ զրկված է անգամ իր ընտանիքի հետ հեռախոսային-նամակագրական կապից: Ինչո՞ւ: Հարգելի´ իրավապահ, պարտավոր ես, ապահովիր քաղաքացու իմ հաղորդակցությունը, իսկ նախաքննության մարմինը թող որպես օպերատիվ հետախուզական միջոցառում միջնորդություն ներկայացնի դատարան՝ կալանավորի հաղորդակցության գաղտնիության իրավունքի սահմանափակման վերաբերյալ: Թե չէ կալանավորին այլ բան չի մնում, քան «քսիֆը»՝ որպես վճարովի ծառայություն…

Պատիժ թիվ 3: Օրենքը թույլատրում է կալանավորի խուզարկություն միայն քննիչի պահանջով, իսկ «շմոն» կալանատանը անում է ով կամենա եւ երբ կամենա:

Պատիժ թիվ 4: Քաղաքացու սահմանադրական իրավունքն է խոսքի ազատությունը, ներառյալ՝ տեղեկություններ եւ գաղափարներ փնտրելու, ստանալու, տարածելու ազատությունը տեղեկատվության ցանկացած միջոցով (հոդված 24): Իմ դեպքում մեկնաբանություններն ավելորդ են. կալանքը գործում է որպես նոր ուղու խափանման միջոց…

Պատիժ թիվ 5: «Կալանատան վարչակազմը պարտավոր է պաշտպանին եւ օրինական ներկայացուցչին անարգել թույլատրել ներկայանալ կալանքի տակ պահվող անձին, ապահովել նրանց առանձին, կոնֆիդենցիալ տեսակցելու հնարավորությունը» (ՀՀ քր. դատ. օր. հոդվ. 141):

Պարզ ու հասկանալի: Ինչո՞ւ այսօր փաստաբանը առանց քննիչի գրավոր թույլտվության չի կարողանում օգտվել իր այս իրավունքից: Ինչո՞ւ պիտի փաստաբանը ժամերով սպասի, մինչեւ մեկուսարանում տեղ ազատվի իր պաշտպանյալի հետ տեսակցելու համար:

Ոտնահարված արժանապատվությամբ փաստաբանը ինչպե՞ս կարող է պաշտպանել իր պաշտպանյալի խախտված իրավունքները: Միայն տեսնել է պետք, թե ինչպես է որպես մարդ ոչնչացված դատական նիստից կալանատուն վերադառնում կալանավորը: Այդ պարզ տանել- բերելու մեջ անգամ քաղաքացու արժանապատվությունը հարգելու նշույլ չկա: Դատախազական հսկողությունը կալանավորի իրավունքների ու կալանատան գործունեության նկատմամբ ոչ միայն գործուն չէ, այլեւ ձեւական է: Դատախազությանը ձեռնտու է այս օրենքից դուրս վիճակը, երբ օրենքին փոխարինելու է գալիս դատախազի կամքը… եւ իրականություն է դառնում կալանքի իրական նպատակը: Կալանքը որպես խափանման միջոց գործում է խափանելու համար մրցակցությունը քրեական դատավարության ընթացքում մեղադրող եւ պաշտպանող կողմերի համար: Կալանքը այս տեսքով ապահովում է նախաքննության համար արտոնյալ պայմաններ, մեղադրյալին ու իր պաշտպանյալին զրկում իր անմեղությունը օրենքով արգելված բոլոր միջոցներով ապացուցելու հնարավորությունից: Սրան գումարեք կողմնակալ ու կախյալ դատաքննությունը, երբ որպես կանոն այն ընթանում է նախաքննության գծած ճանապարհով… Խորհրդային շրջանում քրեադատավարական օրենսգիրքը ծառայական օգտագործ¬ման համար էր հասու միայն դատախազ-դատավորին: Այսօր այդ գիրքը մատչելի է ամեն մի քաղաքացու: Թվում էր՝ հրապարակայնությունը, մամուլով-եթերով լուսաբանվող դատավարությունները պիտի զսպեին հրապարակավ երդում կերած դատավորին, նախագահի հրամանագրով նշանակվող դատավորին ու դատախազին…
Արդարադատությունը նախապատրաստողների ու իրակա¬նացնողների այս անամոթությունը ապացույց է, որ սրանք օրենքից են անկախացել ու դարձել իրենց նշանակողների կամակատարը:

«Առավոտ», 19 օգոստոսի, 1999 թ.

Բաժին երրորդ
Քաղաքական նամակներ

Ոչինչ ժողովրդին այնպես չի փչացնում, ինչպես ատելության նկատմամբ սովորույթը

Հայաստանի Երրորդ Հանրապետությունում ժողովրդավարության պայքարի խորհրդանիշ դարձած Էդիկ Եգորյանին ու հայոց ռազմական հաղթանակի, նրա բանակի խորհրդանիշը ընկալվող Վազգեն Սարգսյանին՝ ինձ սիրելի ու թանկ մարդկանց, ես ճանապարհեցի երեւանյան կալանատնից, ցավի ու ամոթի արցունքներով հայացքս Կամերային երաժշտության տանն ու օպերային շենքին, ականջս՝ մետաղե դռան ձայնին, թե ուր որ է դուռը կբացվի, ու ես կկարողանամ վերջին հրաժեշտը տալ ընկերներիս։ Երկու ճամփորդ… որ հեռացան … ու չեն դառնա կրկին տուն…

Ափսո՜ս, հազար ափսոս
Էն թլոր Դավթին, Ձենով Օհանին…

Հանգամանքների թելադրանքով «Գարունի» հաջողակ լրագրողի գրիչը զենքով փոխարինած, Երասխավանը Սարդարապատ հայտարարած նորօրյա Սպարապետի, մահապարտ մարտիկից մինչեւ մահապարտ վարչապետի ճանապարհը հաղթահարած Վազգենի հայոց ժողովրդական ընկալումը չէր կարող առասպելական չլինել։ Խորացող անելանելիությունը հերոսի պահանջ ուներ, ու Վազգենը ուներ դրա համար անհրաժեշտը։
Խորհրդային արտադրության հմուտ կազմակերպչից պետական գործիչ դարձած, հայ ժողովրդի բարեկեցիկ-խաղաղ, երկարատեւ շրջան թագավորած Կարեն-շինարարը մերժումի ու լռության տեւական շրջանից հետո իսկական փրկիչ էր։

Հերոսի ու փրկչի միասնության մեջ էր ժողովրդի հույսը։ Նշանառուն հոկտեմբերի 27-ին հանգցրեց հույսը, եւ սա ոչ մի կոչով, ոչ մի կայունությամբ չես փոխարինի։ Վազգեն Սարգսյանն ու Կարեն Դեմիրճյանը մահկանացու էին, բայց այսպիսի՞ մահ… Առասպելը գնդակահարվեց օրը ցերեկով ու իշխանական հրապարակում։ Հիմա բոլորը փորձում են նոր կյանք հաղորդել առասպելին։ Նշանառուն դավադիր էր, միջազգային Նեռ, յոթ գլխանի հրեշ… Հայ գրագետի կայունության ու միաբանության կոչերի շրջանը շուտով կավարտվի։ Հետո, շարունակելով ճշմարտությունը փնտրել նիհիլիզմի մեջ, հայ գրագետը նորից հասարակությանը կդիմի թշնամու նկատմամբ անզիջում լինելու կոչերով։ Այն դեպքում, երբ փակուղում գտնվող ժողովուրդը մխիթարանքի եւ հույսի կենսական ծարավ ունի։ Ու մարդկանց աչքերը նորից հառնում են Ագռավաքարին. ցորենի հատիկը դարձել է ընկույզի չափ, Փոքր Մհեր, դուրս արի տեսնենք ինչեր ես բերում։

«Ո՞վ էր հոկտեմբերի 27-ի նշանառուն» հարցի պատասխանին պիտի նախորդի «ինչո՞ւ այսպես եղավ» վերլուծությունը։ Սա քաղաքական քննադատական, իր նշանակությամբ գիտական աշխատանք է, որը պիտի հաստատվի մեզանում որպես կեցության ձեւ։ Առանց որի չի երեւում վաղվա անելիքը։

Ո՞վ կպատկերացներ, որ Վազգեն Սարգսյանն այսպես անպաշտպան է։ Երբ գործարար, պաշտոնյա թե քաղաքական գործիչ, 95-ից սկսած, իր պաշտպանությունը տեսնում էր Վազգենի «մարդը» դառնալու մեջ, երբ Վազգենը ե՛ւ դատում էր, ե՛ւ ներում, ե՛ւ արեւի տակ տեղ շնորհում։ Երբ բոլորը, անկախ Վազգենի նկատմամբ ունեցած զգացմունքից (սեր, հարգանք, պաշտամունք թե ատելություն), նախեւառաջ Վազգենից վախենում էին։

Արծվաշենի կորստից հետո մահ փնտրող, մահապարտ Սպարապետը միայն Աստծո նախախնամությամբ, միայն հրաշքով կենդանի մնաց 92-94-ին։ Աստված պահապան եղավ։ 94-ի հրադադարից սկսած Վազգենը մեզ ներկայանում է որպես տանկիստ, որը տանկով կանցնի իր ճամփան՝ պարտադրելով հասարակությանը մի մոդել, որը Քոչարյանը կանվանի «կազմակերպված պետություն»։ Հասարակական-պետական կյանքի բանակային կազմակերպման իր մոդելին Վազգենը այնքան էր հավատում, որ այդ մոդելով էր իր ժողովրդին հաղթական տանելու 21-րդ դար, որ պատրաստ էր այդ ճանապարհին տանկի թրթուրների տակ թողնելու ամեն ինչ՝ ընկերներին, աղուհացը, սոցիալական բողոքը։ Որ Վազգենը ընդունակ էր դեմ դուրս գալու եւ նպաստելու Տեր-Պետրոսյանի պաշտոնաթողությանը… Ահա այսպես, տանկով նա անցավ 95-96-ի ընտրությունների, հասարակական կարծիքի ու սոցիալական պահանջի վրայով։ 97-ին տանկի ձայնով խլացրեց իր նախագահի լրջանալու կոչը, իսկ 98-ին եկավ իշխանության՝ չխնայելով անգամ Կարեն Դեմիրճյանի արժանապատվությունը։

Նկատեցի՞ք՝ ինչպես 99-ի սեպտեմբերի 21-ի զինվորական շքերթից հետո այդպես տանկով նա մտավ Վաշինգտոն ու այնտեղից մի ուրիշ թափով ու մոլուցքով վերադարձավ Երեւան։ Մահապարտ վարչապետ։ Բոլորը, ովքեր կարող էին պաշտպանել Վազգենին, ոչ միայն Վազգենի կողքին չէին, այլեւ իրենք Վազգենից պաշտպանվելու կամ նրա պաշտպանության կարիքն ունեին։ Ովքեր Վազգենի կողքին էին, հրաշալի տեսնում էին նրա վախճանը ու կամա-ակամա մղում նրան այդ վախճանին։ Սա իր տեսակի մեջ գլադիատորի վախճան էր։ Մեր տարերքի, ատելության ու վրեժի ծնունդ էր Վազգենը։ Իսկ ատելության նկատմամբ տարիների սովորույթը վերջնականապես փչացրել էր ժողովրդին։ Նշանառու կգտնվեր։

11 նոյեմբերի 1999 թ.

Մենք բոլորս, որ հոգնաբեկ չենք նայում վեր

Սիրելի Վազգենին

Մորս լռությունից ավելի էինք սարսափում, քան նրա ճիպոտող խոսքից։ Խոսիր, այ կնիկ – համոզում էր շեն ու մեծ Տունը։ Մայրս «ասռել էր», խոսելը չէր գալիս։

Երկար լռել էի։ Հոկտեմբերի 27-ի դեպքերից հետո խոսելս չէր գալիս։ Ա1+–ի հեռուստադիտողի պահանջը ստիպեց, որ խախտեմ լռությունը ու ամբողջացնեմ Վազգեն Սարգսյանի հետ ողջ հոկտեմբեր ամիս ձգվող ներսումս եղած վեճը, որ սկսվել էր Եգորյան Էդիկի մահվան բոթով։ Վազգենը Եգորի հարգը լավ գիտեր։ Համոզված եմ. որ անկեղծ էին ե՛ւ նրա մահախոսականը, ե՛ւ նրա նախաձեռնած «գնա մեռի, արի սիրեմ» պաշտոնական, Էդիկին պատշաճ հուղարկա­վորությունը… Սա է, որ կբորբոքի, կթարմացնի իմ վեճը։ Նույն Վազգենը ընդամենը երեք ամիս առաջ իր «Միասնություն» դաշինքից դուրս կթողնի Եգորյան Էդիկի «ժողովրդավարական հայրենիք» կուսակցությունը, իսկ իր աչքի առաջ իր զինվոր ծաղիկ Ռուբոն Ազգային ժողովից դուրս թողեց Եգոր պատգամավորական թեկնածուին։ Եգորին, ով տասը տարի ապացուցել էր երեսփոխանի իր իրավունքն ու կոչումը։

«Ոչ մի ծրագիր չի կարող իրականություն դառնալ, եթե մեզանից յուրաքանչյուրը չի մտածում, որ այս երկրի ճակատագիրը կախված է մի մարդուց, ևայդ մարդը ինքն է», կհրապարակի իր սեպտեմբերյան հեռուստաուղերձում վարչապետ Վազգեն Սարգսյանը՝ համառորեն չտեսնելու տալով, որ այս երկրի ճակատագրի համար իրենց պատասխանատու ևունակ մարդկանց մի զարմանալի խումբ՝Դավիթ Շահնազարյան, Կարապետ Ռուբինյան, Ալիկ Արզումանյան, Վիգեն Խաչատրյան, Վահագն Խաչատրյան (դժվար չէ թվարկելը) իրենց օրը սպանում են սեմինար-սեմինար խաղալով։ Իսկ ինչպե՞ս անել այս դեպքում, որ մեզանից յուրաքանչյուրը ոչ միայն սկսի մտածել, այլեւ գործի, համոզված, որ այս երկրի ճակատագիրը հենց իրենից է կախված,- կհարցնեմ ես կալանատան խցից ու կմնամ անպատասխան։

Ասում եմ՝ շարունակելով Եգորի մահվամբ սկսված մի վեճ՝ Եգորի ու Վազգենի՝ քաղաքական գործչի ու ռազմական գերատեսչության ղեկավարի 1995 թվից սկսած վեճը, երբ զորացող բանակը չի թաքցնում քաղաքական իշխանությունը տարածելու իր հավակնություններն արդեն 1995 թվից, Ազգային ժողովի ընտրություններից սկսած։

Ինքը Վազգենը, պիտի տանկի թրթուրներով անցներ ժողովրդա­վարական եւ Երրորդ Հանրապետության Սահմանադրական կարգի հիմքերի վրայով ու պարզվեր, որ քաղաքական, պետական գործչի նորանոր որակներ դրսևորող-բացահայտող Վազգենը այսքան անպաշտպան է։ Վանոյի գույժը՝ կամուֆլյաժը կմնա…

Կարծես այդպես էլ իրեն ՀՀՇ չհամարեց, օտարությունը ՀՀՇ-ի նկատմամբ ոչ միայն չհաղթահարեց, այլեւ 1995-ին դա վերածվեց չարության, հակամարտության։ Ինքը, թվում էր, Տեր-Պետրոսյանի պաշտամունք ունի ու անընդունակ է դեմ դուրս գալու իր նախագահին։ Դեմ ելավ։ Ինքը ամենաշատը ու անկեղծ կուրախանա բլեյանական դասագրքերով, Անվտանգության խորհրդում կպաշտպանի դրանք, կշնորհավորի, կնպաստի դրանց հրատարակմանը,ու վճռական պահին ոտի տակ կտա դրանք, «կանցնի Բլեյանի մանկավարժության ու Բլեյանի հեղինակության վրայով»…

Հիմա ամենաշատը ես մտածում եմ բանակի մասին։ Ես անհան­գիստ եմ բանակի համար։ Այդքան զրկանքներով ստեղծվածը ինչպե՞ս պահպանել, ինչպե՞ս ծառայեցնել իր կոչմանը, Հայաստանի հզորացմանն ու անվտանգությանը, որ սա էլ Եգորի ժողովրդա­վարության աշտարակի պես չփլուզվի հանկարծ ու տակով չանի Վազգենի փայփայած Արարատյան Հանրապետությունը։

Մենք բոլորս, որ, հոգնաբեկ չենք նայում վեր –
Մոռանալով աշխարհային չարը, բարին՝
Տրտո՜ւմ կօրհնենք մի իրիկուն օրերը մեր – Ու կնայենք Հարդագողի ճանապարհին։

10 նոյեմբերի 1999 թ.

Տասը տարի անց

Էդուարդ Եգորյանի պայծառ հիշատակին

1989թ. նոյեմբերին Երևանում կայացավ Հայոց համազգային շարժում քաղաքական կազմակերպության հիմնադիր համագումարը: Համագումարն ընդունեց ՀՀՇ գաղափարական սկզբունքներն ու գործելակերպը:

Կան լուրջ հանգամանքներ, որոնք ստիպում են ինձ տասը տարի անց անդրադառնալ այս փաստին, անարձագանք չթողնել ՀՀՇ 10-ամյա տարեդարձը: Չնայած այն բանին, որ 1992թ. նոյեմբերին «խաղաղ» դուրս եմ եկել ՀՀՇ-ից ու Կտրիճ Սարդարյանի հետ հիմնադրել «Նոր ուղի» կուսակցությունը: Բայց այնուամենայնիվ…

Ես քաղաքական գործչի մկրտությունը ստացել եմ ՀՀՇ-ում, նրա հիմնադիր համագումարում ընտրվել եմ վարչության անդամ ու կազմակերպության ղեկավար մարմնում աշխատել մինչև 1992թ-ի նոյեմբերը:

Անդրանիկ հանրագումարում ընդունված ՀՀՇ քաղաքական ծրագիրը դարձավ հայոց անկախ պետականության ատաղձը: ՀՀՇ գաղափարախոսության ծնունդ է Հայաստանի Երրորդ Հանրապետությունը: ՀՀՇ-ն ստանձնեց Երրորդ Հանրապետության ոչ միայն հռչակման, այլև Երրորդ Հանրապետության կայացման պատասխանատվությունը: ՀՀՇ-ն դարձավ «Ղարաբաղ» կոմիտեի իրավահաջորդը, գործելով որպես ազգային նպատակի՝ Լեռնային Ղարաբաղի ազատագրման թիվ 1 պատասխանատու: Ահա թե ինչու «Ղարաբաղ» կոմիտեի բոլոր 11 անդամները հայտնվեցին ՀՀՇ վարչության կազմում:

Հիմա ինձ հարազատ է արձանագրության լեզուն, ու թույլ տվեք որպես իրողություն արձանագրել՝ Հայաստանի Հանրապետության բոլոր հանրաճանաչ ձեռքբերումները, անկախ դրանց հասարակական արժևորումից ու այդ ձեռքբերումների նկատմամբ անհատական-կուսակցական խմբային վերաբերմունքից, ՀՀՇ իշխանության օրոք են եղել. Խաղաղ անցում խորհրդային պետական կարգից-կուսակցական հանրապետականի, ժողովրդավարական, օրինական և խաղաղ 1990-91թթ. իշխանափոխությունը, Հայաստանի անկախ պետականության խաղաղ-օրինական հռչակումը, Լեռնային Ղարաբաղի «դե ֆակտո» անկախության ապահովումն ու Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության ատրիբուտների ստեղծումը, Հայաստանի պետական կարգի՝ լիբերալ-դեմոկրատական արժեքների ամրագրումը հանրաքվեով ընդունած Սահմանադրության մեջ, սոցիալ-տնտեսական նոր հարաբերությունների արմատավորումը…

Այս բոլորը 1989-90թթ. ՀՀՇ «ակտիվի»  ժամանակակիցն է ու կատարվել է ՀՀՇ հայտնի գործիչների ղեկավարմամբ: Այդ քաղաքական «ակտիվը» տարբեր անվանումներով (ՀՀՇ, ԱԺՄ, «Նոր ուղի», Ժողովրդավարական հայրենիք, Լիբերալ-դեմոկրատական, «21-րդ դար» և «Ազատություն» կուսակցություններ, «Արմատ» հասարակական կազմակերպություն) այսօր էլ քաղաքականության մեջ է: Ինչո՞ւ այդ ակտիվից ես, օրինակ, կամ Դավիթ Շահնազարյանը այսօր էլ որպես ՀՀՇ ենք ընկալվում, իսկ, օրինակ, Արշակ Սադոյանը կամ Վազգեն Սարգսյանը՝ հակահհշական: Ձևակերպենք այս որպես հռետորական հարց ու… արձանագրենք. վերը թվարկած ձեռքբերումները արագ օտարվեցին ՀՀՇ-ից, ազգայնացվեցին կամ յուրացվեցին առանձին խմբերի ու անհատների կողմից, իսկ այս ընթացքում մարդկանց կորցրածն ու ձեռք չբերածը, բոլոր ձախողումները «մեղսագրվեցին» ՀՀՇ-ի 90 թվականի արխիվից առանձնացված մի խմբին: Այսօր էլ ՀՀՇ այդ խումբը՝ «ավերումի ու թալանի հերոսները» (բոլորը) ոչ միայն հանրապետությունում են, ոչ միայն չեն հեռացել Հայաստանից…, այլև չեն էլ պատրաստվում հեռանալ ու անպաշտոն ու անպաշտպան, չնայած իրենց շուրջ բորբոքվող ատելության ու վրեժխնդրության մթնոլորտին, քրեական հաշվեհարդարի վտանգին՝ քաղաքականության մեջ են: Եթե սրանց նպատակը իրենց իշխանության տարիներին քանդելն էր ու թալանելը, նրանք վաղուց աշխարհի տաքուկ անկյուններում պիտի վայելեին իրենց կուտակածը: Բայց փաստ է, որ ՀՀՇ իշխանավորները շատ ավելի համեստ էին իրենց անձնական  ու պաշտոնական կենցաղում, քան նորերը: Դը Գոլը պահանջում էր կա՛մ իրեն ամբողջությամբ վերցնել, կա՛մ հանգիստ թողնել: Այսպիսի իրավունք ունի և ՀՀՇ-ն, իր գործունեության ամբողջական-քննական գնահատում:

Հատկապես, որ, հայտնի իշխանափոխությունից հետո երկու տարի է չի երևում, թե իշխանությունը գրաված խմբերն ու անհատները, ձերբազատված ՀՀՇ-ից ու նրա քաղաքական ծրագրից, ի՞նչ տեսանելի-ընդունելի այլընտրանք են առաջարկում հայաստանցիներին: Ի՞նչ է, ապացուցեցի՞ն, որ այս երկու տարում ժամանակը ի օգուտ հայաստանցու և ղարաբաղցու աշխատեց, որ ունենք ոչ կոսմետիկ ձեռքբերումներ…
Պատասխանատվությունը Երրորդ Հանրապետության, լիբերալ-դեմոկրատական՝ ժամանակակից Հայաստանի համար Երրորդ Հանրապետության բոլոր  պատասխանատուներին կամա թե ակամա դարձնում է անբաժան, պահանջում հրաժարվել «առաջինի» ամբիցիայից, ու իրար մեղադրողի, «պուպուշ երևալու» ու չքմեղանալու գործելակերպից: Պատասխանատվությունը կայացած քաղաքական գործչի համար նախևառաջ անհատական է, ինքն իր առաջ, իր հայտարարած-քարոզած գաղափարներին, արժեքներին և կենտրոնական սկզբունքներին: Սրանից չես փախչի:

Արձանագրեմ: Ռևանշը մեր ճանապարհը չէ: Պիտի գանք համաձայնության գլխավոր հարցում, որ հաստատենք անխախտ ու նորոգ միություն՝ Գլխավորում:

Պիտի սկսենք այնտեղից, որտեղ կանգնեց ՀՀՇ առաջնորդն ու Երրորդ Հանրապետության նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանը, նրա «Պատերա՞զմ, թե՞ խաղաղություն: Լրջանալու պահը» հոդվածի դրույթներից:

Տասը տարվա քաղաքական կյանքը Երրորդ Հանրապետության պատասխանատուների համար դպրոց էր, ուր մենք նաև սխալների վրա ձեռք բերեցինք ժամանակակից պետական գործչին անհրաժեշտ որակները: Սրանք, իհարկե, պիտի դրսևորվեն գործով ու գործում: Իսկ գործը, բոլորիս կյանքի գործը, որ իմաստավորում է մեր կյանքը, ապահով ու բարեկեցիկ Հայաստանն է, որպես ժամանակակից մարդու և հանրաճանաչ իրավունքներով հայաստանցու արժանապատիվ կյանքի մշտական բնակատեղ, գրավիչ նաև Սփյուռքի մեր հայրենակիցների համար:

18 հոկտեմբերի, 1999

Էլի մեկ զոհ

Ցնցված եմ: Մենք ավելին էինք, քան քաղաքական գործընկերները: Եգորն իմ եղբայրն էր: Ընդունակ, եռանդուն, անդադրում ու աննահանջ Եգորը Հայաստանի Երրորդ Հանրապետության հռչակմանն ու կայացմանն իրեն նվիրաբերեց անմնացորդ: Հարգանքի է արժանի այն լրջությունը, այն նվիրումը ու պատրաստությունը, որով Էդիկ Եգորյանը մոտեցավ Հայաստանի նոր սահմանադրության ստեղծմանը: Վերջին երկու-երեք տարիները Եգորյանի կյանքի ամենադժվար փուլն էր, կորուստների ու հիվանդագին վերարժեքավորումների շրջան: Չգնահատված էր, իր կարողությունները չօգտագործած, չպահանջված ու իհարկե, վիրավորված: Կորուստը զգալի է, ես չեմ հաշտվում, մխիթարանքի խոսքեր չեմ գտնում: Սգում եմ:

1995թ.-ի Ազգային ժողովի ընտրությունները «սպիսատ» կանեն Եգորյանի վրա (և՛ ՀՀՇ, և՛ ընդդիմություն), և ոչինչ Եգորյանին այլևս չի փրկի: Ոչ 1990-94 թվականների նրա օրենսդրական գերակտիվ գործունեությունը: Եթե հաշվարկ լիներ Ազգային ժողովի ընդունած որոշում-օրենքների, ապա կպարզվեր, որ ամենաարդյունավետը աշխատել էր Եգորյանը ու իր պետիրավական հանձնաժողովը: 1995թ.ի Սահամանադրությունը առանց Եգորյանի չէր ստեղծվի և չէր ընդունվի: Սա էլ չի փրկի նրան, այլ հակառակը-կհայտնվի Եգորյանի մեղքերի շարքում:

1996 թվականին կսկսվի Եգորյանի դուրս մղումը առաջին շարքերից. Եգորյանն իրենն արեց: Он больше нам не нужен. Եգորյանը պիտի հեռանա: 1996 թվի նախագահական ընտրություններին Եգորյանը որևէ ձևով չերևաց: Բախումները նախագահի, Ազգային ժողովի, ՀՀՇ «վերխուշկայի» հետ անհետևանք չանցան: Եգորյանը կմեկուսանա իր հանձնաժողովում և բուռն կաշխատի դատաիրավական բարեփոխումների վրա: Սրա ակունքում Եգորյանն է: Հետո, իհարկե, Եգորին կմեկուսացնեն այս գործից: Արթուր Բաղդասարյանը ու Գագիկ Հարությունյանը կայլասերեն այնքան սիրով ու պատասխանատվությամբ, մասնագետների մի մեծ խմբի հետ արվող այս կարևորագույն ռեֆորմը: 1997-ին Վանո-Եգոր անհեթեթ, անժամանակ տղայական վեճը դուրս կմղի ՀՀՇ-ից Եգորին ու համախոհներին: Ես գրեցի այն ժամանակ՝ սա ՀՀՇ-ի վերջն է: Կործանումը: Եգորին պետաիրավական հանձնաժողովի նախագահի պաշտոնից ազատեցին: Չգիտեմ, ավելի մեծ վիրավորանք հասցվե՞լ է Եգորին: Ինչո՞ւ սա արվեց: Ինչպե՞ս սա հնարավոր եղավ:

Պիտի գրվի: Եգորին քշել էին անկյուն, ու նա չէր կարող չսխալվել, չէր կարող ճիգեր չանել՝ քաղաքականությունից չհեռանալու համար: Էներգետիկայի սակագների ու «Արմենտել»-ի վրա թափած ողջ «սիզիֆյան» աշխատանքը Եգորի դժբախտությունն էր, մեր ողբերգությունը: Դա Եգորի կալանավորումն էր: Հետո եղավ Եգորի դատը, ընտրությունները Ազգային ժողովի: Դատավճիռը ձեզ հայտնի է՝ մահ: Այն սկսվեց 1998 թվականի հոկտեմբերի 30-ի ՀՅԴ հայտնի միտինգով՝ Եգորը կաշառակեր ու ազգային ունեցվածքի գռփող: Ռ. Քոչարյանի աշխատակազմի ղեկավարը՝ Ալիկ Հարությունյանը Քոչարյանի անունից տվեց «դաբրոն»-Եգորը «մոսկվա» է ու անելիք չունի Հայաստանում: Վազգեն Մանուկյանը, Կարեն Դեմիրճյանը և Վազգեն Սարգսյանը հանձնեցին Եգորին ընտրություններին на истерзание: Եգորի խմբին տեղ չգտնվեց այդ դաշինքի մեջ: Գուցե դա բացատրություն ունենար, եթե Վազգեն Սարգսյանը Եգորի մահվան առիթով այդպիսի լուրջ ու դրական գնահատական չտար.
«Եգորյանը կայացած, լուրջ ստեղծագործական մտքի տեր, սկզբունքային քաղաքական գործիչ էր։ Հայ ազգը ծանր կորուստ կրեց»։ Իսկ այդ կորուստը կանխորոշված էր։ Անգամ մեկ տեղ չգտնվեց Եգորի համար։ Նրա դեմ «Միասնություն-Երկրապահը» դրեց Ծաղիկ Ռուբոյին… Ես պնդում եմ, որ սա ծրագրված (մեր տեսակով), կանխորոշված (մեր նեղ մտքով-չարությամբ) սպանություն էր։ Ինչո՞վ էր զբաղված Եգորը հուլիս-օգոստոս ամիսներին, ի՞նչ պիտի աներ հետո։ Եգորին զրկել էին իր անելիքից։ Նա ավելորդ էր։ Իսկ նա գնալու տեղ չուներ։ Այս Երրորդ հանրապետությունը նաև իր ծնունդն էր, որի առողջության ու որպիսության համար ինքը անձնական պատասխանատվություն էր զգում։

Եգորը…

14.08.1999թ.

Զորավարի կյանքի դրաման

Իմ սերնդի համար Անդրանիկ զորավարը լեգենդ է եղել՝ փոխանցվող լեգենդ։ Զորավարը լեգենդ էր նաեւ իր ժամանակակիցների համար, իր կենդանության օրոք։ Զորավարը 20-րդ դարում ուղիդ մեկ դար ապրեց միֆական կյանքով։ Թվում է, որ 21-րդ դարը սկսում է զորավարի իրական կյանքի կենսագրությունը ստեղծել։ Այսօր, ահա, խորթ է հնչում՝ Անդրանիկ Օզանյան։ Մի՞թե նա անուն-ազգանունով սովորական մարդ է…

Միֆական մտածողությունը փոխում է երեւույթի եւ երեւույթի արտահայտման տեղերը։ Մեր ժողովուրդը իր օրհասական ժամանակում կարիքն ուներ Անդրանիկի միֆի, ու հարկ եղավ հորինել Զորավարին։ Հետագա սերունդները վախենում էին դատարկու­թյունից, ու արժանահավատ տվյալների բացակայության պայմաններում անհրաժեշտ էր պահպանել լեգենդը Զորավարի մասին։ Ի՞նչ գիտի իմ ուսյալ սերունդը Զորավարի մասին այսօր, որը տարբեր է «Զորավարի մարմինը թշնամու գյուլլա չի առնում» կարգի պատումներից… Յուրաքանչյուրդ ձեր շրջապատում մինի-սոցիոլոգիական հարցում արեք համոզվելու համար, որ Զորավարը այսօր էլ կա բացառապես որպես լեգենդ։ Զորավարի մասին լեգենդի եւ Զորավարի կյանքի մասին մեր գիտելիքների միջեւ ընդհանուր շատ քիչ բան կա։ Մենք՝ Զորավարին դրսից նայողներս, շարունակում ենք կույր ու խուլ լինել Զորավարի կյանքի դրամայի առջեւ։ Իսկ կյանքն այն է, ինչ է՛ ապրողի համար, ոչ երբեք դրսից նայողի համար։ Դրսից կարելի է 70 տարի նայել ու չտեսնել կենդանի ու իրական մարդու կյանքի դրաման, չնկատել, ասենք, Զորավարի կյանքի մայրամուտը Ֆրեզնո քաղաքում, կոշկակարություն անող լեգենդար մարդուն, ինչպես չենք տեսնում հոգեբուժարանում պատսպարված (ումի՞ց) ու ժողովուրդ ստեղծած Կոմիտասին։ Կենսագրական փաստերն այն չեն, ինչ արձանագրվում են, այլ այն, ինչ կատարվում է կոնկրետ մեկի հետ։ Այն, ինչ կատարվում էր Զորավարի հետ, երբ նա հանձնում էր իր հարատեւ կռվի զենքերը հայոց կաթողիկոսին, երբ նա ստիպված էր թողնել Հայաստանը իր պատմության ամենավճռական պահին, երբ նա անելիք չուներ անգամ Կիլիկիայում, երբ Հայոց հողի համար ծանր դարձավ Զորավարի մարմինը, ու երբ օտար Ֆրեզնոն դարձավ մի նոր Ագռավաքար։ Այս ամենի մասին որտե՞ղ է գրված, ումի՞ց իմանաս։ Եթե մեզ հասկանալի չէ՝ ով է Անդրանիկը ու ինչպիսին է նա, նրա կյանքի արձանագրված փաստը անհնար է հասկանալ։

Զորավարի կյանքը, ինչպես յուրաքանչյուր կյանք, դրամա է, ունի իր սյուժեն, իր զարգացումը։ Ինչ-որ բան նրանում պայքարել է՝ ձգտելով մարմնավորման, իսկ ահա իրեն խանգարել են։ Հաղթե՞ց Զորավարը, թե՞ շրջապատը կործանեց Զորավարին։ Թույլ տվեք հարցնել՝ երջանի՞կ էր Զորավարը։ Երջանկությունը Ես-ի համընկնումն է հանգամանքների հետ։ Ես-ը մարդու կոչումն է, որ մեկ շատ, մեկ քիչ է համընկնում մարդու զբաղմունքի, նրա մասնագիտության հետ։ Ի՞նչ գիտենք մենք այսօր Զորա­վարի Ես-ի մասին, ո՞րն էր Զորավարի կոչումը։ Որքա՞ն մենք պիտի Զորա­վարի կոչումը փոխարինենք նրա զբաղմունքի մանրամասներով, շփոթենք այս կամ այն կռվում տարած հաղթանակների կամ սխրանքների հետ։

Դժվար է դատողություններ անել Զորավարի մասին ու չբացել երկու հաշիվ, քանի որ սխալները, պակասություններն ու մեղքերը պակաս կարեւոր չեն ստեղծագործ էության համար, քան իր մեծագույն արարքները։ Ինքը Զորավարը, մեր ազգային զարթոնքի մեծագույն հերոսն էր, հայոց ազատամարտի խորհրդանիշ-ստեղծագործությունը։ Այո, այսպես է, ցավոք, որքան էլ ես հիացած եմ մնում Զորավարով։ Հակասության մեջ է ամբողջ պրոբլեմը, եւ պետք է այն ուսումնասիրել։ Ինչ-որ մեկը պարտավոր էր դեռ խորհրդահայ շրջանում մանրամասն ուսումնասիրել ու հասու դարձնել մեզ, թե ինչպես է ծնվել լեգենդը Զորավարի մասին։ Աա օգտակար կլիներ։ Կպարզեր մեզ Զորավար – միֆի էությունը մեր կյանքում։ Կխանգարեր, որ այդ միֆը շարունակեր ուղղակի ազդել մեզ վրա, շեղել մեզ մեր անելիք­ներից։ Թույլ չէր տա մեզ անպատրաստ ու անժամանակ վերսկսել մեր օրերում Զորավարի կռիվը, փոխարինելով Զորավարի երազած ու Զորավա­րին պար-տադրված սրով։ Կօգներ ետադարձ հասկանալ-գնահատել Զորա­վարի կյանքի, գործի արդյունավետությունը, չշփոթելով այն հերոսականու­թյան հետ։ Բայց մենք մեզ նեղություն չենք տվել հասկանալու համար գոնե այնպիսի փաստեր, ինչպիսին Զորավարի ու ամենայն հայոց բանաստեղծի մարդկային կապն է։ Բարեպաշտ Զորավարը ի՞նչ կարծիք ուներ վերաթաղման մասին, ենթադրո՞ւմ էր. որ իր բնական ցանկությունը՝ թաղվել հայրենի հողում, իրագործվելու է տասնյակ տարիներ անց, վերաթաղման միջոցով։ Աա էլ չգիտենք, չուզեցինք իմանալ։ Թողնենք այս. փա՞ստ է Զորավարի վերադարձը։ Եթե այո, չի կարելի շարունակել ներկայացնել Զորավարի կյանքը որպես հերոսական, մեզ փոխանցվող պատահարների շարան։ Զորավարի կյանքը կենդանի, գերլարված, նպատակամղված մի դրամա է՝ իր ողբերգական ֆինալով։

25.02.2000թ. Երեւանի թ.1 կալանատուն

(0) դիտում